Suriye 2.Dünya savaşı sonrası 1946’da Fransa’dan bağımsızlığı kazanan ve nüfusun %60 Sünni, %13 Hristiyan,%13’ü Nusayri mezhebine bağlı Arap Aleviler,%4 Dürzi ve %10 Kürt ve Türkmen’lerden oluşan bir ülkedir. Kuruluşundan bu yana İsrail karşıtı bir politika izlemiş ve bu süreçte Arap ülkeleriyle birlikte olmuştur.1948,1967 ve 1973 de gerçekleşen Arap-İsrail savaşlarına önemli rol oynamış ve ayrıca   1967’de 6 Gün Savaşında kaybettiği Golan Tepeleri ile İsrail’e karşı stratejik üstünlüğünü yitirmiştir.2.dünya savaşı sonrası bağımsızlıklarını kazanan Arap ülkeleri yeni bir ulus ve devlet inşa sürecine girmişlerdir. Soğuk Savaş yıllarında Ortadoğu’da sabah erken kalkanın darbe yapıldığı ülkeler arasında olan Suriye 1970’li yılında Hava Kuvvetleri komutanı ve Savunma Bakanı olan Hafız Esad gerçekleştirdiğiyle darbeyle ülke yönetimine el koydu.

Aladdin Hammami

Kendisi bir Arap Alevisi olan Hafız Esad iktidarının ilk yıllarında nüfusun çoğunluğunu olan Sünnileri oluşturacağı rejime bağlı kılmak için Nusayriliği İslam’ın bir kolu olduğuna dair bir fetva çıkarttı. İktidarı boyunca kendi rejimini Baas Partisi üzerine yorumlamıştır ve 1973’te gerçekleştirdiği anayasa ile Anayasa’da Baas Partisini ‘’devlet ve toplumun hakim partisi’’ olarak tanımlamış ve ayrıca anayasada Suriye ‘’ demokratik, halkçı ve sosyalist bir devlet’’ olarak tanımlanmıştır. Hafız Esad oluşturduğu bu düzende devletin bütün kurumlarını kendi kontrolünde tutmuş, bu kurumlarda yönetici kısmının Nusayri mezhebine bağlı kişiler getirtmiştir, Özellikle güvenlikte askeri kuruma büyük önem vermiş ve silahlı kuvvetlerde hiçbir boşluk bırakmayarak burada rejime karşı olabilecek başkaldırıları engellemiştir. Ayrıca Nusayri kimlikli oluşturulan orduda rejime karşı yapılan isyanları çok sert biçimde bastırmıştır. 1980’de Hafız Esad’e yapılan başarısız suikastin kaynağının rejim tarafından Müslüman Kardeşler gösterilmişitir ve bu durum rejimi harekete geçirmişitir. Hafız Esad 1980’de ‘’Müslüman Kardeşlere üye olan her kimse suçludur ve idam edilecektir’’ yasası çıkartmıştır. Bu duruma karşı Suriye’de ki muhaliflerin ‘’Suriye İslam Cephesi’’ adı altında birleşmiştir fakat Hafız Esad emriyle Nusayri yönetimin kontrolünde bulunan ordu 1982’de Hama’da başlayan isyancı harekete ve  sivil ayrımı yapmadan yaklaşık 40 bin kişiyi öldürdü ve  Baas hükümeti’nin isyanı bastırmada ne kadar sert olduğunu gösterdi. Hafız Esad, karşıtı gerçekleşen isyanlara karşı iktidara geldiğinden ve ölümüne kadar olan süreçte işkence, toplu tutuklama ve idam gibi sert baskılarla karşılık verdi.

Hafız Esad tüm bu iç dinamikleri kendi Baas Partisi anlayışına göre düzenlerken dış politikada rejimin kendi güvenliği üzerine ve İsrail karşıtlığı üzerine inşa etmiştir. Soğuk Savaş döneminde 1956 yılında Suriye’nin Moskava’dan silah satın alması ve Sovyetlere yakınlaşması Türkiye-Suriye ilişikilerini gerginleşmiş ve buna karşılık Türkiye’nin sınıra 30 bin asker yığmasıyla kısa dönemli Suriye bunalımı meydana gelmiştir. Moskova-Şam işbirliği denge politikası çerçevesinde Hafız Esad döneminde silah alımları ile devam etmiş ve ayrıca 8 Ekim 1980’da Suriye Moskova Dostluk ve İşbirliği anlaşması imzalanmıştır. Sovyetler’in 1991’de çökmesi Suriye’nin uluslararası ortamda önemli bir müttefik kaybetmesine neden olmuştur. Ayrıca Suriye kendisi gibi Irak Yönetiminde bulunan Baas Partisi ile ideolijik farklıktan dolayı anlaşamamış ve mücadele içine girmişlerdir. Bir diğer ülke olan İran ile Ayetullah Humeyni önderliğinde gerçekleşen İran Devrimi sonrası rejimi tanıyan ilk ülke Suriye’dir ve bu ilişki günümüze kadar sürecek iş birliğini meydana getirmiştir ve bu ayrıca Suriye-İran eksenini de oluşturmuştur. Suriye kurulduğundan bu yana İsrail karşı politika izlemiş ve özellikle Lübnan’da Hizbullah’a, Filistin’de HAMAS’a verdiği desteklerle bunu göstermiştir. Bazı dönemlerde uluslararası ortamda büyük güçlerin haydut olarak niteledikleri devletlere karşı ambargo ve müdahale etme olasılığı bulunması nedeniyle ve bu devletlerin arasında Suriye’nin de olması, Hafız Esad yönetimin dış politika için rejimin güvenliği birinci öncelik görmesi sebebiyle bu dönemlerde ABD ile hareket ederek ve İsrail ile barış görüşmeleri yaparak uluslararası ortamda manevra alanını arttırmıştır.

2000’de Hafız Esad’ın ölmesiyle oğlu Beşşar Esad yönetime geçti ve iktidarı boyunca babasının yolunu izleyen Beşşar Esad devletin dış politikası olarak rejimin güvenliğini ana amaç olarak benimsedi. Babası gibi İsrail karşıtı politika izleme ve Lübnan iç siyasetine müdaheleci politikalar yürüttü. Türkiye’nin benimsediği komşularla sıfır politika çerçevesinde gelişen ikili ilişkiler zamanla en üst seviyeye çıktı ve Türkiye Suriye’nin ekonomik ve siyasi olarak dünyaya açılmasına yardımcı oldu ve ayrıca Esad rejimi ülkede çok azda olsa demokratikleşme adımları attı.

Tüm bunlar meydana gelirken 17 Aralık 2010’da Tunus’lu Muhammed Bouazizi’nin kendini yakmasıyla Arap Baharı başladı ve tüm Ortadoğu’ya yayıldı. Süreç içerisinde ülkelerini uzun yıllar yöneten devrik liderler Hüsnü Mübarek(Mısır), Muammer Kaddafi(Libya), Zeynel Abidin Bin Ali(Tunus), Ali Abdullah Salih(Yemen) iktidarlarını kaybettiler. Bu süreçte meydana gelen protestolar kanlı bir iç savaşa yol açtı ve devrim sadece Tunus’ta başarılı oldu.

Mart 2011 de Suriye’nin Dera ilinde bir kısım gençlerin okul duvarlarına ‘’Sıra sana da gelecek Esad’’ yazmasıyla başlayan protesto,rejimin cevap olarak çok sert müdahelesi  gerçekleşti ve protestolar dalga dalga tüm ülkeye yayıldı. Protestolar Baas rejiminin yıllardır halka uyguladığı baskıcı politikalara cevabıydı. Beşşar Esed rejimi tüm bu protestolara karşı babasının geçmişte Hama Katliamında uyguladığı sert politikalar gibi ülke çapında uyguladı ve Suriye’de meydana gelecek uzun dönemli bir iç savaş ve vekalet savaşına yol açtı. Diğer devrik liderler gibi olmayan Esad rejimi halkına kimyasal silah kullanarak direneceğini tüm dünyaya gösterdi. Esad rejimine karşı muhalifler Özgür Suriye Ordusu altında birleşti fakat lojistik ve ekipman olarak yetersiz ve silahlı kuvvetlerde hiç boşluk bırakmayan Esed rejimine karşı mücadeleleri zordu ve ayrıca uluslararası devletlerin özellikle ABD’nin muhalifelere tam destek vermemesi, Esad rejime devrilmesine neden olacak politikalar yürütmemesi ve bölgede hedefledikleri emperyal nedenlerden dolayı iç savaşın uzamasına neden oldu.

Özellikle Esad rejiminin 2015’te gücünün azaldığı dönemlerde rejimin davetiyle Rusya bölgeye yerleşmiştir ve Suriye ile yaptığı anlaşmalarla daha önce Sovyet döneminden kalan Tartus Deniz Üssü ve 2015’te Lazkiye’de yapılan Hmeymim Hava Üssünü 49 yıllığına kendisine tahsis etmiştir. Bunla beraber oluşan İran-Suriye-Rusya ekseni Türkiye’nin desteklediği muhaliflerin güçlerini azaltmıştır ve Türkiye’nin 2016’da sırasıyla başlattığı Fırat Kalkanı Zeytin Dalı Harekâtı, Barış Pınarı Harekâtı ve Bahar Kalkanı Harekâtı bölgede dengeleri değiştirdi. Özellikle Türkiye’nin kuzeyde oluşan terör kantonlarına karşı olmasına rağmen ABD’nin silah yardımı yapması ve AB’nin destek vermesi bölgede oynanan vekalet savaşlarını göstermektedir.  Suriye iç savaşında 6,7 milyon kişi mülteci konumuna düşmüş ve bunun yaklaşık 3,6 kişisine de Türkiye ev sahipliği yapmaktadır. Büyük devletlerin sorunu çözmek için çaba göstermemeleri ve özellikle İdlib’e sıkışan mültecilere ve orda bulunan muhalifelere karşı Rusya ve rejimin saldırılarının arttırması,iç savaşın devam etmesine ve yeni göç dalgasına neden olacaktır.

“Suriye Savaş Haritası” benzeri yazıları okumak için buraya tıklayınız.

Uluslararası İlişkilerde dondurulmuş ihtilaflar arasında bulunan Dağlık Karabağ son zamanlarda Ermenistan’ın Dağlık Karabağ dışında olan Azerbaycan topraklarına özellikle enerji hatlarından dolayı stratejik önemi sahip Tovuz bölgesini vurması ve daha sonra çatışmanın Dağlık Karabağ bölgesine yayılması uluslararası toplumun dikkatini tekrar Kafkasya’ya yönelmesine neden olmuştur.

Karabağ Durum Haritası

Tarihsel bağlamda değerlendirdiğimizde yaklaşık yüz yıllık sorunlu olan bir bölgedir ve sorunun başlangıcı SSCB’nin, Dağlık Karabağ’ı 1923’te Bakü’ye bağlı Özerk Bölge Statüsü vermesi ve bu durumu Ermenistan yönetiminin hiçbir zaman kabul etmemesiyle günümüze kadar sürmektedir. Soğuk Savaş döneminde ABD’nin liderliğinde Batı Blokunun galip çıkması ve SSCB’nin 1980’lerin sonunda dağılma dönemine girmesiyle Dağlık Karabağ, Osetya, Abhazya ve Transdinyester gibi ihtilaflı bölgeleri tekrar sıcak çatışmaya dönmüştür. Dağlık Karabağ bölgesinde 1987’de Ermenilerin, Azerbaycan Türklerine saldırlar düzenlemesiyle yaklaşık 35 yıl devam edecek çatışmaların temeli atılmıştır. Azerbaycan Sovyet’ine bağlı Dağlık Karabağ Özerk Bölge Sovyet’i 1988’de Ermenistan’a bağlanmak istediğini belirtti ancak Azerbaycan Yüce Sovyet’i bunu reddetti ve SSCB de bu gerilim arasında Ermenistan’ın bölgeye kendine içine alma kararının reddederek devralmıştır. SSCB’nin 1991’de dağılmasından sonra bağımsızlıklarını kazanan Azerbaycan ve Ermenistan Dağlık Karabağ bölgesi için harekete geçti ve Azerbaycan 26 Kasım 1991’de kendi toprağı olan Dağlık Karabağ bölgesini kendisine bağladığını açıkladı. Buna karşılık Ermeniler 10 Aralık’ta uluslararası hukuka uygun olmayan ve Azerbaycan Türklerinin katılmadığı bir halk oylaması düzenleyerek bağımsızlık ilan ettiler ve bölgede Rus birliklerinin çekilmesiyle de iki taraf arasında savaş meydana geldi ve uluslararası toplumun sadece izlediği ve harekete geçmediği 26 Şubat 1992’de Ermenilerin kadın-çocuk ayırımı yapmaksızın Hocalı ’da 613 Azerbaycan Türkünü öldürerek Hocalı Katliamı gerçekleşti.

Hocalı Katliamı

İki yıl süren savaşın 1994’te sona ermesiyle 30 bin kişi hayatını kaybetti ve günümüzde Azerbaycan’da yaklaşık 1.000.000 Azerbaycan Türkü kaçkın(mülteci) durumda olmasına sebep oldu. Azerbaycan topraklarının yüzde yirmisini oluşturan Dağlık Karabağ bölgesi ile rayon adı verilen 7 bölge Ermenistan işgali altındadır ve bu rayonlarda yerleşim yeri olmayıp Ermeni birliklerinin bulunması nedeniyle Azerbaycan’ın bölgeye teması kısıtlıdır.

Azerbeycan Temas Hattı

1994’te sorunun çözümü için Rusya, Fransa ve ABD başkanlığının yaptığı ve Türkiye’nin de üye olduğu Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) önderliğinde Minsk Grubu kuruldu fakat günümüze kadar sürecek bu soruna çözüm bulamayan Minsk Grubu, Ermenistan’ın zamana yayarak işgal topraklarında kalıcı olmasına neden olmuş ve ayrıca 1993 yılı içerisinde BM Güvenlik Konseyi’nin Ermenistan’ın işgal ettiği toraklardan çekilmesi için alınan dört ayrı karara rağmen uluslararası toplum somut bir adım atmamıştır.

Erdoğan ve Aliyev

Son zamanlarda gerçekleşen Ermeni saldırı ile beraber Dağlık Karabağ bölgesi tekrar uluslararası toplumun gündemine girmiştir. Tarihsel bağlar ve bölgede gerçekleşecek sorunların Türkiye’yi yakından ilgilendirmesi sebebiyle Türkiye Azerbaycan’a açık ve tam destek vermiştir. Özellikle Azerbaycan tarafından kullanılan İHA ve SİHA’lar sahada hareket kabiliyetini genişletmiştir. Çatışmanın başladığı zamanda bölgesel güçlerde olaya müdahil olmuştur.

İnsansız Hava Aracı (İHA)

İsrail devleti yıllık yaklaşık petrol alımının %40’nı Azerbaycan’dan sağlaması ve kendisi ile stratejik ortaklığı bulunması nedeniyle çatışmaların başlamasından itibaren Türkiye üzerinden askeri kargo uçaklarını Azerbaycan’a göndererek desteğini belirtmiştir. Ayrıca İsrail uluslararası toplumda soykırımın sadece Yahudilere yapıldığı inancının benimsemesi ve gelişen ekonomik ilişkiler nedeniyle de Azerbaycan’a destek vermiştir.

1.Fotoğraf: Aliyev-Netenyahu / 2.Fotoğraf: Peres-Aliyev

Ermenistan Başbakanı Paşinyan’nın Rusya etkisinden kurtulmak için batı ile yaptığı görüşmeler ve ülkesini sivil toplum örgütleriyle birlikte George Soros’a açması, Rusya ile de ilişkileri zedelemiştir. Paşinyan’ın Putin’den 2002’de imzalanan Kolektif Güvenlik Anlaşması gereği bölgeyi müdahalesini istedi fakat Paşinyan geçmişte izlediği politikalar soncu manevra alanı daraldı ve Putin’in de ‘’ Ermenistan’a karşı sorumluluklarımız var ancak çatışmalar, Ermenistan topraklarında değil’’ diyerek dolaylı olarak Dağlık Karabağ’ın Ermenistan toprağı olmadığını belirtti. İran için de Kafkasya stratejik öneme sahip bir ülke ve İran’da nüfusun yaklaşık %40’ını oluşturan Azerbaycan Türkleri bulunması, Azerbaycan’ın Dağlık Karabağ toprağını geri alması ve Türkiye’nin Azerbaycan’la iyi ilişkisi, İran’ın bölgede oluşacak Türk hâkimiyetinden dolayı İran’ı endişelendirmektedir. İran bu nedenle Ermenistan’a sınırdan örtülü olarak gönderdiği askeri sevkiyatlarla endişesini göstermektedir.

İran da Türk Nüfusu

Ermenistan işgal ettiği topraklardan (Karabağ İşgali) çekilmemesi ve bu durumu meşru kılmak için dışarıda güçlü olan Ermeni lobisini kullanmak istemiştir ancak uluslararası toplum tarafından pek dikkate alınmamıştır. Ayrıca Ermenistan 3 Ekim günü Gence’deki sivillere orta menzili balistik füze ile saldırılar düzenlemiş, bunu açıkça sergilemesiyle uluslararası hukuku çiğneyerek savaş suçu işlemiştir ve uluslararası toplumun tepkisini çekmiştir. Ermenistan bu saldırılarla Azerbaycan’ın hata yapmasına neden olmak ve sivillere karşı saldırgan olmasına neden olmak istemiştir. Azerbaycan yaklaşık 30 yıldır işgal altında bulunan topraklarını düşmandan gelen bir saldırı ile geri alma fırsatı yakalamıştır ve Ermenistan’dan daha büyük ekonomik güce sahip olması ve Türkiye’nin sağladığı askeri olanaklarla geliştirdiği silahlı kuvvetlerini sahada kullanarak ve uluslararası toplumda kullanacağı aktif diplomasi ile işgal edildiği topraklarını geri alabilecek kapasitedir.

Dağlık Karabağ benzeri yazıları okumak için buraya tıklayınız.

mavi vatan

Yunanistan’ının Doğu Akdeniz’de ki maksimalist yaklaşımlarına karşı Türkiye’nin 2019 da gerçekleştirdiği Mavi Vatan Tatbikatı resmi doktrin olmasına yol açtığını söyleyebiliriz. Tatbikatın üç denizde birden yapılması ve Türkiye Cumhuriyeti tarihinde en büyük tatbikat olması, Türkiye’nin bölgede oluşan ittifaklara ve özellikle Yunanistan ve Güney Kıbrıs Rum Cumhuriyetine (GKRY) karşı kararlı duruşunu göstermektedir. 2003 yılında Avrupa Birliği (AB) tarafından fonlanarak çizilen Seville Haritası, Yunanistan ve GKRY tarafında kaynak gösterilerek Türkiye’yi Akdeniz kıyılarını hapsetmeye çalışmaktadır ve GKRY bu haritayı kaynak göstererek 2004 yılında Münhasır Ekonomik Bölge (MEB) ilan etmiştir. Ayrıca AB İlerleme Raporlarında haritanın kaynak gösterilerek Türkiye’nin hedef gösterilmesi ve bölgede kendisine karşı oluşan ittifaka, Türkiye realist paradigmayla hareket ederek ulusal çıkarlarını korumak amacıyla gambot diplomasisini ((Gunboat Diplomacy) uygulamasını zorunlu kılmıştır. Ayrıca Türkiye Cumhuriyeti’nin üç sondaj (Fatih, Yavuz, Kanuni) ve 2 sismik araştırma gemisine (Barbaros Hayreddin Paşa, Oruç Reis) sahip olması doktrinde ki menfaatlerin yerine getirilmesinde önemli bir unsurdur.

Dünyada özellikle hegemon güç olan ABD’nin bir emperyal gerileme yaşaması ve uluslararası sistemin, çok kutuplu sisteme dönüşmesi bölgesel güçteki devletlerin manevra alanını genişletmesine sebep olmuştur. Türkiye’nin de Ortadoğu ve Afrika’da uyguladığı dış politika ve özellikle Doğu Akdeniz’de, Mavi Vatan doktrini kapsamında Libya ile imzaladığı Deniz Yetki Münhasır Ekonomik Bölge Antlaşması ve imzalanan Güvenlik ve Askeri İş Birliği Anlaşması karşına küresel güçlerin çıkmasına neden olmuştur. Özellikle Fransa’nın sömürge çıkarlarına dokunulduğu için Macron tarafından dile getirilmektedir. Halihazırda bir Avrupa ordusunun kurulmasına isteyen Fransa sürekli ‘’NATO’nun beyin ölümü gerçekleşmiştir’’ ifadeleri ile ve sahada NATO müttefikliğini sığmayacak hasmane tavırlarıyla bunu göstermektedir. Bölgede Türkiye’ye açık şekilde hasmane tutum sergileyen bir diğer ülkede BAE’dir. Özellikle Müslüman Kardeşler karşıtı politika izleyen ve Körfez İş birliği Teşkilatında 2017’de Katar ablukasında ciddi rol alan BEA, Türkiye karşıtı politikalarını da en üst merciler tarafından dile getirmiştir. Hâlihazırda BAE’nin, Fransa’nın ciddi bir müttefikidir ve kısa bir geçmişe gittiğimizde, Sarkozy döneminde Fransa tarihinde ilk kez sömürgeci gerekçeler olmaksınız toprakları dışında BAE ile 2009 yılında askeri üs anlaşması yapmıştır. Bölgede Fransa-Yunanistan-BAE’nin ortak tatbikat yapması bu bağlamda değerlendirilebilir.

Mavi Vatan: Son Durumu

Son zamanlarda, Yunanistan bölgede yürüttüğü diplomasi ile Mısır ile MEB anlaşmasını imzalamadığı taraflar tarafından açıklandı, bu anlaşmada özellikle ABD Dış İşleri Bakanın Pompeo’nun Mısır’a baskı yaptığı ve bunun sonucunda bu kısmi anlaşmanın gerçekleştiği gözükmektedir. Mısır bunu istihbarat görüşmeleriyle tepkilerini Türkiye’ye dile getirmiştir. Mısır’ın ses çıkaramamasının sebeplerinin başında Sisi’nin meşruluğunu sağlamak için yaptığı söylenebilir. Özellikle Mısır’ın bu MEB ile ciddi deniz alanlarında vazgeçtiği görülüyor ve anlaşmada Meis Adası’nın bulunmaması Yunanistan’ın tutarsızlığını gösterdiğini söyleyebiliriz. Yunan tarafının tutarsızlıklar sadece Doğu Akdeniz’de değil, Ege’de kara suları 6 mil olmasına rağmen hava sahası 10 mil olması da bir diğer tutarsızlıktır. Yunanistan Lozan dengesine bozarak adaları geçmişte de olduğu gibi silahlandırmaya devam etmesi maksimalist yaklaşımını Ege’de de göstermektedir.

Tüm bu durumlara baktığımızda, Türkiye uluslararası ilişkilerde devletlerin ebedi dostlukları yoktur, ebedi çıkarları vardır anlayışına göre hareket ederek bölge ülkeleri olan Mısır, Lübnan ve İsrail gibi ülkelerle Libya ile yapılan Deniz Yetki Alanlarının Sınırlandırılmasına İlişkin Mutabakat Muhtırası benzerini imzalayabilir, ayıca İsrail ile yapılan anlaşmanın Filistin’le de anlaşma yapmak anlamına ve yararına olduğu da bir diğer husustur. Doğu Akdeniz’de de MEB ilan ederek hem sahada hem diplomaside elini güçlendireceğini de söyleyebiliriz ve bu anlaşmalar bölgede daha güçlü konumda olmasına katkı sağlayacaktır. Böylece hem bölge ülkelerin kazancı hem de Türkiye’nin kazancı olacaktır ve bunla beraber Türkiye Mavi Vatan’da Yunanistan’ın maksimalist yaklaşımları bölge ülkeleriyle engelleyebilecek ve Yunanistan’ın bölgede manevra alanı daralacaktır.

Gündeme dair diğer yazılara buradan ulaşabilirsiz.